نکاتی در موضوع تقوا
برنده مسابقه شماره چهار  دکتر راضیه آوان هیئت علمی دانشکده داروسازی
 
نکاتی
در موضوع تقوا
معنای
لغوی و اصطلاحی:
تقوا،
از مصدر وقایه و ریشه «و ق ی»، در لغت به معنای «حفظ کردن و نگاه داشتن از بدی و گزند»
است. گفته‌اند این کلمه در اصل «وقوی» بوده که واو آن به تاء تبدیل شده است. اسم فاعل
آن، تَقی و مُتّقی به معنای «صاحب تقوا» است.
این کلمه
معادل دقیقی در فارسی ندارد و کلمه‌های معادل هر کدام جنبه‌ای از معنای آن را منتقل
می‌کنند ولی بیشتر آن را معادل واژه «پرهیزکاری» دانسته‌اند.
تقوا،
اصطلاحی اخلاقی به معنای خویشتن‌داری در اطاعت از دستورات الهی و دوری از گناهان است.
قرآن تقوا را شرط نجات از آتش جهنم و قبولی اعمال دانسته که موجب نزول برکات بر شخص
و رهایی او از گرفتاری‌ها در دنیا می‌شود. تکرار پُرشمار این واژه در قرآن و روایات
از جایگاه بالای آن حکایت می‌کند.
علاوه
بر احادیث فراوانی که به این موضوع پرداخته‌اند، خطبه 193 نهج البلاغه مشهور به خطبه
همام به اوصاف متقین اختصاص دارد.
آثار
و لوازم تقوا
از مهم‌ترین
مفاهیم هم‌ردیف با تقوا در قرآن، ایمان است. هم‌نشینی این دو واژه در بسیاری از آیات،
از استلزام میان این دو مفهوم حکایت می‌کند و نشان می‌دهد که تقوا از لوازم ایمان است.
برخی از مفسران نیز ایمان را یکی از معانی تقوا در قرآن دانسته‌اند.[1]بخشیده
شدن گناهان، امان یافتن از آتش دوزخ و رهایی از خوف و حزن از آثار تقوا در حیات اخروی
است.[2] همچنین وعده رهایی و رستگاری برای
متقین بارها و بارها در قرآن آمده است: «وَ یُنَجِّی اللّهُ الَّذینَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ
لایمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ» [3]؛ «اِنَّ لِلْمُتَّقینَ مَفازًا».[4]از آثار تقوا در حیات دنیوی انسان عبارت‌اند از: نجات از عذاب الهی،[5] یافتن بصیرت در برابر وسوسه‌های
شیطان و در پی آن اجتناب از گناه،[6]کسب قوه تشخیص و تمیز حق از باطل،[7] باز شدن گره مشکلات زندگی و کسب
روزی از جایی که گمانش نمی‌رود،[8] و آسان شدن امور.توصیه
به تقوا در آیات بسیاری از قرآن کریم تکرار شده است، اما دو آیه از نظر تأکید و وسعت
و شمول حکم، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند: آیه 102 سوره آل عمران، مؤمنان را به تقوای
خداوند، آنگونه که حقِ تقوای اوست، توصیه کرده است: «... اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِه»،
و آیه 16 سوره تغابن، به مؤمنان امر کرده تا جایی که می‌توانند تقوا بورزند: «فَـاتَّقُوا
اللّهَ مَااسْتَطَعْتُمْ».
در مجموع،
مفهوم تقوا اهمیت و منزلت ویژه‌ای در قرآن کریم دارد. در آیۀ 13 سوره حجرات آمده که
گرامی‌ترین شما نزد پروردگار، باتقواترین شماست و بدین ترتیب، تقوا موجب برتری انسانی
بر انسان دیگر نزد خداست. خداوند، متقین را دوست دارد[9] و یار و مددرسان آنهاست. [10]پیامبران همواره دو چیز را از مردمان
خواسته‌اند: تقوا نسبت به خداوند و تبعیت از رسول او.[11]درجات
سه گانه تقوا
در حدیثی
از امام صادق(ع) مراتب سه‌گانه تقوا اینگونه بیان شده است:
•تقوای عام یعنی ترک محرمات که
ناشی از خوف عذاب جهنم است؛
•تقوای خاص یا «تَقْوی مِنَ اللّه»
که عبارت است از اینکه شخص نه تنها محرّمات بلکه شُبَهات(کاری که احتمال حرام بودن
دارد) را نیز ترک کند؛
•تقوای خاص الخاص یا «تَقْوی
بِاللّهِ فی اللّه»، مرتبه‌ای است که شخص نه تنها شبهات بلکه (بعضی از) امور حلال را
نیز ترک می‌کند.[12]در منابع
شیعه و سنّی از پیامبراکرم نقل شده است که هیچ بنده‌ای در زمره متقین نمی‌آید مگر اینکه
کاری را که اشکالی (= گناهی) در آن نیست، از ترس آنکه مبادا اشکالی در آن باشد، فرو
گذارد.[13] به نظر می‌رسد دامنه معنایی تقوا
که در قرآن به معنای «عمل به واجبات و ترک محرّمات» بوده در احادیث بسط یافته، «ترک
شبهات» را نیز شامل شده است.مراتب
تقوا در عرفان
مراتب
تقوا در نظر ابن عربی، متناظر با معنای آن نزد وی، به چارچوب مفهومی این نظام عرفانی
نزدیک می‌شود: تقوای عام، پرهیز از محرمات و مکروهات است و تقوای خاص، پرهیز از اینکه
سالِک اعمالش را به خویش نسبت دهد و تقوای اخص، آن است که در کنار وجود حق از وجود
غیر سخن نگوید.[14]برای
تقوا انواعی نیز ذکر شده است:
•تقوای زبان :که پرداختن به ذکر
پروردگار و رها کردن مدح غیر اوست؛
•تقوای ارکان : که انتخاب اطاعت
خداوند بر خدمت هر آنچه فناپذیر است.
•تقوای جَنان : که اختیار محبت
خداست و دل نبستن به هر آنچه و هر آنکه زوال یابنده است.
تقوا نزد
عارفان در بالاترین درجه، به معنای اتّقا (حذر کردن) از غیر خداست، درست بر خلاف صورتِ
ظاهر آن (اتقوا اللّه)، و نیز دوری از هر آنچه سالک را از خدا دور می‌کند، به این معنا
که دل او با غیر حق شاد نگردد و آرام نگیرد.[15]همچنانکه
در تفسیری منسوب به امام جعفر صادق(ع) آمده است که هرکس از گناهان تقوا پیشه کند، مأوایش
بهشت آسوده و پرنعمت است و هرکس از خداوند تقوا بورزد، حجابها و پرده‌ها از پیش رویش
کنار می‌رود چنانکه حق را در تمام احوال مشاهده می‌کند.[16]
 سوالات
معنای
اصطلاحی تقوا چیست؟
الف)
حفظ و نگاه داشتن از بدی و گزند
ب)
خویشتن داری در اطاعت از دستورات الهی
ج)
معنای دقیقی در فارسی ندارد
د) از
ماده (و ق ی ) می باشد
2-
کدام یک از آیات زیر مومنان را به رعایت تقوا توصیه کرده است؟
الف)
آیه 102 آل عمران
ب)
آیه 85 بقره
ج)
آیه 16 تغابن
د)
الف و ج
3-
کدام گزینه صحیح نیست؟
الف)
تقوا موجب برتری انسان ها نزد خدا می شود.
ب) بر
اساس حدیث امام صادق(ع) تقوا دارای مراتب سه گانه است.
ج)
گستره تقوا ترک شبهات را هم شامل می شود.
د)
ترک شبهات چیزی فراتر از تقوا است.





[1]فخر رازی، ج 2، ص 21

[2]اعراف: 35؛ انفال: 29؛ مائده: 65

[3]زمر: 61

[4]نبأ: 31

[5]فصلت: 18

[6]طبرسی، ج 4، ص790، ذیل اعراف: 201

[7]طبرسی، ج 4، ص825، ذیل انفال: 29

[8]تفسیر المیزان ، ج 19، ص314، ذیل طلاق: 2ـ3

[9]
آل عمران: 76

[10]جاثیه: 19

[11]شعراء: 108، 110؛ زُخرُف: 63

[12]
بحارالانوار، ج 67، ص 295

[13]ابن ماجه،ج 2، ص1409؛ترمذی، ج 4، ص634؛ورام، ج 1، ص60؛مجلسی، ج 67، ص296

[14]
پارسا ، ص 182-183

[15]مستملی، ج 3، ص1276؛قشیری، ص105؛اسنوی، ج 2، ص249

[16]سلمی، 1369ـ1372ش، ج 1، ص59









منبع:
نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری
تعداد بازدید:
412
تاریخ:
1400/10/11
امتیازدهی
میانگین امتیازها:0 تعداد کل امتیازها:0
مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0)

ارسال نظرات
نام
آدرس پست الکترونیکی شما
شماره تلفن
توضیحات
خواندن کد امنیتی تغییر کد امنیتی
کد امنیت
كليه حقوق اين وب سايت متعلق به دانشگاه علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني بيرجند مي باشد.
Powered by DorsaPortal